«ولتر»ین گؤزونده تورکلر (شاهین حسنی)
«وولتئر»جه تورک مدنیّتی
وولتئر(voltaire) آلتمیش ایل بویوجا یازیب، یارادیب و فلسفهلهییبدیر. او تکجه بیر فیلسوف دئییل بلکه بؤیوک تاریخچی و عین حالدا ایجتیمائی خادیم اولموشدو. آنجاق هر نهدن اؤنجه او بیر فیلسوفدور. فلسفه تاریخی کیتابیندا هگل کیمی بؤیوک فیلسوفدان یالنیز 6 صحیفه یازان «ویل دورانت»، وولتئر بؤلومونه تام 48 صحیفه یئر آییرمیش! بودا وولتئرین فلسفه تاریخینده منزلتین گؤسترمکدهدیر.
وولتئرین فیلسوفلارا مخصوص اولان «اوتوپیا» دوشگونلوگو وار و خیاللاریندا یاراتدیغی اؤزونه مخصوص اوتوپیاسینا سون درجه باغلیدیر. اونون اوتوپیاسینین اؤنونده بوتون واقعیتلر جلوهسیز گؤرونور. و بهیهندیگی هر بیر واقعیتی نهایت بو اوتوپیانین اؤنونده دیزه چؤکدورور. بو واقعیتلرین بیری تورک مدنیّتی و تورک دؤولتیدیر. وولتئر تورکلری سون درجه قابلیّتلی و مدنی بیلدیگی حالدا، و اونلاری 18جی عصرین بوتون خالقلارینا ترجیح ائتدیگی حالدا، ایدهآل گؤرمهییر. وولتئرین بو مفکورهسی «بابیل شاهینین قیزی»(Princess of babilyan) رومانیندا تام اورتایا چیخیر.
«بابیل شاهینین قیزی» رومانینین خلاصهسی:
بابیل شاهی دونیا گؤزلی قیزین ائولندیرمک ایستهییر. آنجاق مستقبل کورهکنینه اوچ شرط قویور. نمرودون یای(کمان)ین چکهبیله، دربارین آسلانین یئنهبیله و اَن دهیرلی هدیهنی سونا! تورکوستانین ساکالار خانی، هیندیستانین و میصرین پادیشاهلاری بو یاریشمایا تشبّوث ائلهییرلر. یاریشمانین بیرینجی مرحلهسینده یالنیز تورکوستان شاهی یایی چکهبیلیر آنجاق یارییا کیمی، ایکینجی مرحلهیه میصیر و هیندیستان پادیشاهلاری قاتیلماییرلار. تکجه تورکوستان خانی آسلانین اؤنونه چیخیر. آنجاق خانین دا قیلینجی آسلانین دیشینه توخونوب سینیر و ایش یاریمچیق قالیر.
ساکالارین ائتنیک کؤکو: ساکالار ایرانین شمال حیصهلرینده یاشایان تورک کؤکنلی خالقلار اولموشلار. اونلارین ایشلتدیکلری خط و دانیشدیغی دیل تورکجه اولموشدور. بؤیوک تاریخچی و فیلسوف یازدیغی بو فلسفه رومانیندا بونو دؤنه-دؤنه وورغولاییر.
گئجه یئمهگینده شاهین قیزی ائلچیلرینه محلقویمور بو دا میصر و هیندیستان پادشاهلارینین اینجیمکلرینه و آجیق آچما پیلانلارینا باعیث اولور. یالنیز تورکوستان خانی قیزین سویوق داورانماغینا قارشی اعتناسیزلیق گؤستردی. و دئدی، بو قیز اؤزون بوت کیمی آپاریر. منیم اؤلکهمده بوتا تاپمازلار. من گولشاوزلو چیرکین قادینلاری مین دفعه بو کیمی گؤزل موجسّمهمهلره ترجیح ائلهییرم. خان، قیزین گؤزل عمیقیزیسی اولان «آلده» نین اونا توجّوهون باشا دوشوب و آلده ایله سیرداشلاشیر. آلده خان ایله مئشهلیگه گئدیب و اؤز کئچمیشیندن دئییر. بابیل شاهی اونون باباسین اؤلدوروب و تختین گرچک واریثی اولان آتاسین اوزاق بیر یئره سوروبدور. آلدهنی ده قیز اوشاغی اولدوغوندان دربارا گتیریب اؤز قیزینا یولداش ائلهییر. آلده آتاسینین شاهلیق حاقّیندان کئچیر و خان ایله تورکوستانا گلمهگی ترجیح ائلهییر. آنجاق خان بابیله قوشون چکیب قیزین پادیشاهلیق حاقّین گئریآلماق ایستهییر.
گؤروندوگو کیمی وولتئر تورکوستانین ساکا خانین هیندیستان، میصر و بابیل شاهلارینا اوستون قیلیر. آنجاق وولتئرین خیال ائتدیگی شاهزادهسی «آماسان»، گانگارید اوتوپیاسیندان گلیر و آدی گئدن رقیبلر ایله یاناشی یاریشمایا قاتیلیر. اَن دیرلی آلماس داشلارین هدیه اولاراق اونا سونور، نمرود یایین سونونا دک چکیر و تورکوستان خانینین قلینجی سیناندان سونرا یورویوب آسلانی اؤلدورور. نهایت هیندیستان، میصر و ساکالاری یئنهرک فورموسانته ایله ائولنیر. هیندیستان و میصیر شاهلارین درباردا نوکری قیلیر و تورکوستان خانی خراج وئمک ایله آزادلیغین قورویور. ماراقلیسی دا ائله بوردادیر. گرچک تاریخیمیزده ایسه کیچیک ماد خانزادهسی «آتروپات» وطنینین ایستیقلالی قارشیسیندا ایسکندره خراج وئریر و او گوندن بری کیچیک ماد آتروپاتگان یا آذربایجان آدلانیر. تورکوستان خانی دا بونو یاشاییر. او غلبه چالماسا بئله آزادلیغین ایتیرمهییر و نهایت سئودیگی قیزی آلده ایله ائولنیر.
آماسان و گنگاریدا اؤلکهسی: گانگاریدا چوبانلارین اؤلکهسیدیر. داوارلارین پالتاری اینسانلاردان یئی اولان اؤلکه! اونلار حئیوان اَتی یئمزلر و ناغیللارداکی بیر-بوُینوزلو آت(unicorn) ایله گزرلر و اؤلکهلری مشهور قایناقلاری ایله تانینیر. آماسانین فورموسنته سوندوغو آلماسلار ایسه ائله بو قایناقلاردان چیخاریلیب. بونلار بیر اوتوپیانین اؤزللیکلرین یانسیتماقدادیرلار. وولتئرین اوتوپیاسی! بو اوتوپیا 21جی عصرده مشهور بیر فیلمین پلانین اولوشدورور. آواتار فیلمی. آواتار فیلمینین اؤلکهسی پاندورا آدلانیر. پاندورانین هیبریدلشمیش قهرمانی ایسه «آواتار»دی. آماسان دا بابیللی آتا ایله گانگاریدلی آنانین هیبرید اوغلودور. گانگاریدا کیمی، پاندورانین دا مشهور داش قایناقلاری، ساغلام یاشاییشی و افسانهوی آتلاری وار. ائله بو قایناقلار ایسه اؤلکهنین باشینین بلاسی اولور. موستملکهچی گوجلر پاندورایا یورویوب اورانی آلماق ایستهییرلر. آنجاق باشارا بیلمهییرلر. وولتئرین گانگاریداسینا دا هیندیستان شاهی طاماحلانیب یورویور آمّا هیندیستان فیللری بوینوزلو آتلارا یئنیلیرلر.
بوتون بونلار گانگاریدانین اوتوپیا بیر اؤلکه و آماسانین اینساناوستو بیر وارلیق اولدوغونو گؤسترمکدهدیر. وولتئر تورک قهرمانین بو اینساناوستو وارلیق ایله قارشیلاشدیردیقدا آخساق گؤستریر، یوخسا باشقا شاهلار ایله توتوشدوردوقدا تورک خانی قهرمانلار قهرمانیدیر. بو حقیقت وولتئرین باشقا اَثرلرینده آپ-آیدین اورتادادیر.
«اسکارمنتادو»نون سیاحتنامهسینده تورکلر:
رذالت آدلاندیردیغی مذهب تعصّوبلریندن قاچان اسکارمنتادو مسیحیّت «اؤنیارقی»لاری ایله یولا دوشور و سعادت آختاریر. دونیانی گزسهده بو سعادته چاتانماییر. آمّا یالنیز تورک باشکندلری اولان ایستانبولدا و خانبالیقدا بو سعادته یاناشابیلیر.
اسکارمنتادو ایستانبولا قورخا-قورخا گیریر. مسیحی کشیشلری اونو مسلمان تورکلردن قورخوتموشلار! بوتون بونلارین عکسینه اینانیلماز وجهده تورکلرین مسیحیلر ایله نئجه تولئرانتلی داوراندیغین گؤرور. تورکلر ائرمنی، اورتودوکس و کاتولیک مسیحیلرینه دین آزادلیقلاری بئله تانیمیشلار. همن بو مسیحیلر اوردا دا اسکارمنتادونو راحات بوراخماییرلار. اورتودوکسلار اونو کاتولیک کلیساسینا گئتمک ایله سوُچلاییب و 500 ضربه شاللاق ووردورورلار. بوردا وولتئرین اوتوپیا توتقوسو توتوب و اونو تورک قاضیلرین دینی تعصّوبلاریندان تنقید ائلهمهیه مجبور ائلهییر. اودا آشیری بیر بیچیم ده! اسکارمنتادو سونّت اولماغی قبوللانمادیقدا، قاضی اونا آغاخ س...ماق حؤکمو وئریر!
موسلمان قاضیلر اَل-آیاق کسمک حؤکمو وئرسهلر بئله اینسانلارا «آغاج س...ماق» حؤکمو وئرمزلر. بونو هامیمیز بیلیریک. آنجاق نه ائلهمهلیییک!؟ وولتئرین تنقید ادبیّاتی اؤزللیک ایله دین آداملاری سؤز قونوسو اولاندا، ائله بوجوردور. میکرومئگاس رومانیندا دا آوروپانین بیلگین اینسانلاری! میکرومئگاسین گ...نه آغاج س...لار. بابابیک رومانیندا ایسه هیندیستان صوفیسی دئییر گ...مه میخ کئچمهسه یالنیز گؤیون 19جی قاتینا عروج ائلهیهبیلرم! آمّا میخ کئچنده گؤیون 35جی قاتینا کیمی گئدهبیلیرم.
نهایت اسکارمنتادو تاتارلار حاکمیتی نتیجهسینده «ریفاه و آزادلیغا» وارمیش چین اؤلکهسینه گئدیر. رومانین بو حیصّهسینده وولتئرین ماراقلی بیر آرتیرماسی وار. او دئییر تاتارلار هر نهیی خارابلایاندان سونرا اؤزلری ایستهدیگی سووئرنلیگی و مدنیّتی قورورلار. بو دا تاریخی بیر گرچکدیر. ایستر تنقید اولسون ایسترسه تمجید.
آنجاق تاتار اؤلکهسی چینده ده مسیحی کشیشلری اونو توتوقلاییب پاپا جاسوسو ایتّیهامی ایله تاتار خانینین یانینا آپاریرلار. تاتار خانی اسکارمنتادونو دینداشلارینین ظولمیندن قوُرتاریب، آزادلیغا بوراخیر و چوخلو هدیهلر ایله اؤلکهسینه گؤندهریر.
وولتئرین شاهاثری «کاندید»ده تورک دؤولتی و مدنیّتی:
فرانسهجه «کاندید» سادهلوح دئمکدیر. او طبق «آدم و حوا» داستانی، جنت کیمی سارایدان قووولور و اوندان سونرا اوستادی «پانگلوس»ون گؤستریشی ایله بوتون دونیانی قووولدوغو جنّتین هاواسینا گزیر. آنجاق بو جنتی یالنیز تورکیهنین باشکندی ایستانبولدا تاپا بیلیر. همن شهرده پانگلوس ایله بیر تورک عاریفین محضرینه گئدیر و اوندان خلقتین فلسفهسین سورور عاریف اونلارین تانری ایرادهسینه تسلیم اولمالارین چالیشمالارین سؤیلهییر. اونلار اؤز فلسفه یؤندملرینه اصرار ائتدیکده عاریف پانگلوسو ائویندن قووور. باشقا سؤزله اوروپا فلسفهسین ردّ ائلهییر. اونلار نهایت یاشاییشین فورمولون تورکلردن اؤیرهنیرلر: «تانرینین ایرادهسینه بویون اَیین و ایشلهیین. ایش سیزی اوچ بؤیوک بَلادان اوُزاق توتار. دئپرئسیوندان، سوُچدان و احتیاجدان». کاندید یولداشلاری ایله برابر ایستانبولدا بیر تارلا آلیب و عومورلرینین قالانین سعادت ایله یاشاییرلار.
تورکلر وولتئرین باشقا اثرلرینده:
وولتئر«12جی شارلین تاریخی» کیتابیندا یازیر: «اینانیلمازدی! تورکلر بیر مسیحی نی اؤز آرالارینا آلیرلار هئچ! اونا باش ناظیرین علیهینه توطئه ائلهمک فورصتی بئله یارادیلار».[1]
«شرفلی کیشینین شرعیاتی» کیتابیندا وولتئر یازیر: «تانرینین لوطفی ایله کشیش، موسلمان تورکلرین قاتیندا سون درجه مرفه و گوونلی یاشاییردی».[2]
آوروپا وطنداشلاریندان و باشقا مسیحیلردن سون درجه اینجیین وولتر کاندید رومانینین 24جو بؤلومونون سونلاریندا «گیروفیلی»نین آغزیندان بئله دئییر: «بو کشیشلرین اَلیندن صومعهنی اودا چکیب سونرا گئدیب بیر تورک اولاراق یاشاماق ایستردیم».
تورکلرین ایسلامی منیمسهدیکلرینی امتیاز سایان وولتئر آوروپالیلارین دا تورکلردن دالی قالمادیغی اینانجیندا او دئییر: «تورکلر محمدین(ص) یاشاییشی و ایسلامدان قاباق عرب تاریخین بیلمزدیلر. آمّا انگلترهلی بیلیمآدامی «سیل» بو تاریخی تدوین ائلهمهگی باشاردی».[3]
یئنه یازیر: «ایسلام دینین مسلمانلارین کیشیجهسینه غلبهلری یایمیشدیر. تام ترسینه مسیحیلر قان آخدیریب و اود یاخدیراراق دینلرین تحمیل ائلهمیشلر. یا ربّ! کئشکه اوروپا خالقلاری دا، تورکلرین یول-یؤندملرین اؤرنک آلسایدیلار!»[4]
فارس مترجملر:
مرحوم جلال آلاحمد دئییب «ترجومه خیانتدیر». جلالین منظورو ایکی دیلین لئکسیک و گرامئر ایمکانلارینین فرقلی اولدوغودور. آمّا بیزیم فارس وطنداشلارین ترجومه خیانتلری ایکی جورهدیر. هم گرامئرجه و هم راسیستجه! اونلار تورک و تورکیه کلمهلرین اؤز ترجومهلرینده گتیرمهییرلر. اؤرنهگی احمد مقدم جنابلاری! بو جناب ترجومهسینین سون بؤلومونده تورکیه و تورک کلمهلرین بوتونلوک ایله حذف ائلهمیش. کیتابین 70جی صحیفهسینده یازیر:
«در یک بعد از ظهر که کاندید و مارتین و پانگلوس مشغول گفتگو با همسایه پیرشان بودند».
بو متنده «بؤیوک تورک فیلسوفو، درویش» تام حذف اولونموشدور. آشاغیدا فرانسیزجا و اینگیلیسجه متنلرین گتیریریک.
فرانسه متنی[5]:
En la vecindad vivia un derviche que gozaba la reputacion del mejor filósofo de Turquía. Fuéren á consultarle;
انگلیس متنی:
In the neighbourhood there lived a very famous Dervish who was esteemed the best philosopher in all Turkey, and they went to consult him.
بعضی ترجومهلرده ایسه معمول اولان استامبول شهری یئرینه غیر معمول «قسطنطنیه» و حتی «کنستانپول»! کلمهلری ایشلنیب. چونکو ایرانلیلار تورک کیملیگیندن اوُزاق توتدورولمالیدیرلار!
[1] - وولتئرین کلیّاتی 16جلد ، ص262
[2] - وولتئرین کلیاتی 24جلد ، ص530
[3] - وولتئرین کلیاتی 14جلد ، ص561
[4] - وولتئرین کلیاتی 11جلد ، ص207
[5] - THE PROJECT GUTENBERG E-BOOK